Question 1
TEXTE 1
“Servus est.” Sed fortasse liber animo. “Servus est.” Hoc illi nocebit? Ostende quis non sit: alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes spei, omnes timori. Dabo consulem aniculae servientem, dabo ancillulae divitem, ostendam nobilissimos juvenes mancipia pantomimorum: nulla servitus turpior est quam voluntaria. Quare non est quod fastidiosi isti te deterreant quo minus servis tuis hilarem te praestes et non superbe superiorem: colant potius te quam timeant.
Sénèque, *Ad Lucilium*.
QUESTION SUR LE TEXTE :
1. Indiquez l’idée qui ne peut être tirée du texte.
Réponse correcte : b. Le maître doit inspirer la crainte à ses esclaves.
Explication :
Le texte de Sénèque dit précisément l’inverse : le maître doit se montrer
« hilarem » (aimable) et non « superbe » (hautain), et il doit être respecté
plutôt que craint.
L’idée de la crainte ne peut donc pas être tirée du texte.
TEXTE 1
“Servus est.” Sed fortasse liber animo. “Servus est.” Hoc illi nocebit? Ostende quis non sit: alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes spei, omnes timori. Dabo consulem aniculae servientem, dabo ancillulae divitem, ostendam nobilissimos juvenes mancipia pantomimorum: nulla servitus turpior est quam voluntaria. Quare non est quod fastidiosi isti te deterreant quo minus servis tuis hilarem te praestes et non superbe superiorem: colant potius te quam timeant.
Sénèque, *Ad Lucilium*.
QUESTION SUR LE TEXTE :
2. La fonction du mot « nobilissimos » est :
Réponse correcte : d. Épithète
Explication :
« Nobilissimos juvenes » = « les très nobles jeunes gens ».
« Nobilissimos » est un adjectif au superlatif, directement lié au nom
qu’il qualifie → c’est une **épithète**.
TEXTE 1
“Servus est.” Sed fortasse liber animo. “Servus est.” Hoc illi nocebit? Ostende quis non sit: alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes spei, omnes timori. Dabo consulem aniculae servientem, dabo ancillulae divitem, ostendam nobilissimos juvenes mancipia pantomimorum: nulla servitus turpior est quam voluntaria. Quare non est quod fastidiosi isti te deterreant quo minus servis tuis hilarem te praestes et non superbe superiorem: colant potius te quam timeant.
Sénèque, *Ad Lucilium*.
QUESTION SUR LE TEXTE :
3. Le verbe « praestes » est employé au subjonctif pour introduire :
Réponse correcte : a. L’exhortation
Explication :
« Praestes » apparaît dans une tournure où Sénèque encourage Lucilius
à se montrer aimable envers ses esclaves.
Le subjonctif exprime ici une **exhortation** (un conseil pressant).
TEXTE 1
“Servus est.” Sed fortasse liber animo. “Servus est.” Hoc illi nocebit? Ostende quis non sit: alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes spei, omnes timori. Dabo consulem aniculae servientem, dabo ancillulae divitem, ostendam nobilissimos juvenes mancipia pantomimorum: nulla servitus turpior est quam voluntaria. Quare non est quod fastidiosi isti te deterreant quo minus servis tuis hilarem te praestes et non superbe superiorem: colant potius te quam timeant.
Sénèque, *Ad Lucilium*.
QUESTION SUR LE TEXTE :
4. Le sens du mot « servus » est :
Réponse correcte : a. Esclave
Explication :
« Servus » est le mot latin courant pour désigner un **esclave**.
Les autres propositions déforment ou changent le sens du terme.
TEXTE 1
“Servus est.” Sed fortasse liber animo. “Servus est.” Hoc illi nocebit? Ostende quis non sit: alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes spei, omnes timori. Dabo consulem aniculae servientem, dabo ancillulae divitem, ostendam nobilissimos juvenes mancipia pantomimorum: nulla servitus turpior est quam voluntaria. Quare non est quod fastidiosi isti te deterreant quo minus servis tuis hilarem te praestes et non superbe superiorem: colant potius te quam timeant.
Sénèque, *Ad Lucilium*.
QUESTION SUR LE TEXTE :
5. Indiquez le nombre de fois qu’il est fait usage du datif dans le texte.
Réponse correcte : e. 9
Explication :
Le texte contient plusieurs datifs (animo, libidini, avaritiae, ambitioni,
ancillae, aniculae, servis, timori, spei).
Le total attendu par l’examen est **9 occurrences**.
TEXTE 1
“Servus est.” Sed fortasse liber animo. “Servus est.” Hoc illi nocebit? Ostende quis non sit: alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes spei, omnes timori. Dabo consulem aniculae servientem, dabo ancillulae divitem, ostendam nobilissimos juvenes mancipia pantomimorum: nulla servitus turpior est quam voluntaria. Quare non est quod fastidiosi isti te deterreant quo minus servis tuis hilarem te praestes et non superbe superiorem: colant potius te quam timeant.
Sénèque, *Ad Lucilium*.
QUESTION SUR LE TEXTE :
6. Indiquez le mot qui est associé à une explication grammaticale erronée.
Réponse correcte : c. Ostendam : 1ère pers. sg. prés. subj. de ostendere.
Explication :
« Ostendam » n’est pas au subjonctif présent :
c’est le **futur simple de l’indicatif** (1re pers. sg.) → « je montrerai ».
L’explication donnée est donc fausse.
TEXTE 1
“Servus est.” Sed fortasse liber animo. “Servus est.” Hoc illi nocebit? Ostende quis non sit: alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes spei, omnes timori. Dabo consulem aniculae servientem, dabo ancillulae divitem, ostendam nobilissimos juvenes mancipia pantomimorum: nulla servitus turpior est quam voluntaria. Quare non est quod fastidiosi isti te deterreant quo minus servis tuis hilarem te praestes et non superbe superiorem: colant potius te quam timeant.
Sénèque, *Ad Lucilium*.
QUESTION SUR LE TEXTE :
7. Indiquez la figure de style qui n’est pas exprimée dans le texte.
Réponse correcte : e. La traductio
Explication :
Le texte contient :
– anaphore : « servus est… servus est »
– antithèse : maître / esclave, riche / pauvre
– ironie : critique morale de la servitude volontaire
– brachylogie : style bref et serré
Mais **aucune traductio** (répétition d’un mot sous des formes différentes).
TEXTE 1
“Servus est.” Sed fortasse liber animo. “Servus est.” Hoc illi nocebit? Ostende quis non sit: alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes spei, omnes timori. Dabo consulem aniculae servientem, dabo ancillulae divitem, ostendam nobilissimos juvenes mancipia pantomimorum: nulla servitus turpior est quam voluntaria. Quare non est quod fastidiosi isti te deterreant quo minus servis tuis hilarem te praestes et non superbe superiorem: colant potius te quam timeant.
Sénèque, *Ad Lucilium*.
QUESTION SUR LE TEXTE :
8. Indiquez le nom qui est incorrectement associé à son genre.
Réponse correcte : d. Pantomimorum : neutre
Explication :
« Pantomimus » est un nom **masculin**, et « pantomimorum » est son génitif pluriel.
Le qualifier de neutre est donc incorrect.
Les autres associations sont exactes.
TEXTE 2
In omni domo nudi ac sordidi, in hos artus, in haec corpora, quae miramur, excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac nutricibus delegantur. Dominum ac servum nullis educationis deliciis dignoscas: inter eadem pecora, in eadem humo degunt, donec aetas separet ingenuos, virtus agnoscat. Sera iuvenum venus, eoque inexhausta pubertas. Nec virgines festinantur; eadem iuventa, similis proceritas: pares validaeque miscentur, ac robora parentum liberi referunt. Sororum filiis idem apud avunculum qui ad patrem honor. Quidam sanctiorem artioremque hunc nexum sanguinis arbitrantur et in accipiendis obsidibus magis exigunt, tamquam et animum firmius et domum latius teneant. Heredes tamen successoresque sui cuique liberi, et nullum testamentum. Si liberi non sunt proximus gradus in possessione fratres, patrui, avunculi. Quanto plus propinquorum, quanto maior adfinium numerus, tanto gratiosior senectus; nec ulla orbitatis pretia.
Tacite, *Germania*.
QUESTIONS SUR LE TEXTE :
9. Indiquez la proposition qui ne peut être tirée du texte.
Réponse correcte : d. Le matriarcat est le gage de fidélité chez les Germains.
Explication :
Le texte parle du rôle important de l’oncle maternel (avunculus),
mais jamais d’un système matriarcal ni d’un lien avec la fidélité conjugale.
Cette idée ne peut donc pas être tirée du texte.
TEXTE 2
In omni domo nudi ac sordidi, in hos artus, in haec corpora, quae miramur, excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac nutricibus delegantur. Dominum ac servum nullis educationis deliciis dignoscas: inter eadem pecora, in eadem humo degunt, donec aetas separet ingenuos, virtus agnoscat. Sera iuvenum venus, eoque inexhausta pubertas. Nec virgines festinantur; eadem iuventa, similis proceritas: pares validaeque miscentur, ac robora parentum liberi referunt. Sororum filiis idem apud avunculum qui ad patrem honor. Quidam sanctiorem artioremque hunc nexum sanguinis arbitrantur et in accipiendis obsidibus magis exigunt, tamquam et animum firmius et domum latius teneant. Heredes tamen successoresque sui cuique liberi, et nullum testamentum. Si liberi non sunt proximus gradus in possessione fratres, patrui, avunculi. Quanto plus propinquorum, quanto maior adfinium numerus, tanto gratiosior senectus; nec ulla orbitatis pretia.
Tacite, *Germania*.
QUESTIONS SUR LE TEXTE :
10. Le pronom « quae » introduit une :
Réponse correcte : d. Relative
Explication :
« Quae miramur » = « que nous admirons ».
« Quae » introduit une **proposition subordonnée relative**.
TEXTE 2
In omni domo nudi ac sordidi, in hos artus, in haec corpora, quae miramur, excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac nutricibus delegantur. Dominum ac servum nullis educationis deliciis dignoscas: inter eadem pecora, in eadem humo degunt, donec aetas separet ingenuos, virtus agnoscat. Sera iuvenum venus, eoque inexhausta pubertas. Nec virgines festinantur; eadem iuventa, similis proceritas: pares validaeque miscentur, ac robora parentum liberi referunt. Sororum filiis idem apud avunculum qui ad patrem honor. Quidam sanctiorem artioremque hunc nexum sanguinis arbitrantur et in accipiendis obsidibus magis exigunt, tamquam et animum firmius et domum latius teneant. Heredes tamen successoresque sui cuique liberi, et nullum testamentum. Si liberi non sunt proximus gradus in possessione fratres, patrui, avunculi. Quanto plus propinquorum, quanto maior adfinium numerus, tanto gratiosior senectus; nec ulla orbitatis pretia.
Tacite, *Germania*.
QUESTIONS SUR LE TEXTE :
11. La traduction exacte du mot « uberibus » est :
Réponse correcte : a. Aux seins
Explication :
« Uberibus » vient de *uber, uberis* = le sein, la mamelle.
« Sua quemque mater uberibus alit » = « chaque mère nourrit son enfant **à ses seins** ».
TEXTE 2
In omni domo nudi ac sordidi, in hos artus, in haec corpora, quae miramur, excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac nutricibus delegantur. Dominum ac servum nullis educationis deliciis dignoscas: inter eadem pecora, in eadem humo degunt, donec aetas separet ingenuos, virtus agnoscat. Sera iuvenum venus, eoque inexhausta pubertas. Nec virgines festinantur; eadem iuventa, similis proceritas: pares validaeque miscentur, ac robora parentum liberi referunt. Sororum filiis idem apud avunculum qui ad patrem honor. Quidam sanctiorem artioremque hunc nexum sanguinis arbitrantur et in accipiendis obsidibus magis exigunt, tamquam et animum firmius et domum latius teneant. Heredes tamen successoresque sui cuique liberi, et nullum testamentum. Si liberi non sunt proximus gradus in possessione fratres, patrui, avunculi. Quanto plus propinquorum, quanto maior adfinium numerus, tanto gratiosior senectus; nec ulla orbitatis pretia.
Tacite, *Germania*.
QUESTIONS SUR LE TEXTE :
12. Indiquez le cas et la fonction du couple « eadem humo ».
éponse correcte : c. Abl. c.c. de lieu
Explication :
« In eadem humo degunt » = « ils vivent **sur la même terre** ».
« Humo » est un **ablatif de lieu** après la préposition « in ».
TEXTE 2
In omni domo nudi ac sordidi, in hos artus, in haec corpora, quae miramur, excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac nutricibus delegantur. Dominum ac servum nullis educationis deliciis dignoscas: inter eadem pecora, in eadem humo degunt, donec aetas separet ingenuos, virtus agnoscat. Sera iuvenum venus, eoque inexhausta pubertas. Nec virgines festinantur; eadem iuventa, similis proceritas: pares validaeque miscentur, ac robora parentum liberi referunt. Sororum filiis idem apud avunculum qui ad patrem honor. Quidam sanctiorem artioremque hunc nexum sanguinis arbitrantur et in accipiendis obsidibus magis exigunt, tamquam et animum firmius et domum latius teneant. Heredes tamen successoresque sui cuique liberi, et nullum testamentum. Si liberi non sunt proximus gradus in possessione fratres, patrui, avunculi. Quanto plus propinquorum, quanto maior adfinium numerus, tanto gratiosior senectus; nec ulla orbitatis pretia.
Tacite, *Germania*.
QUESTIONS SUR LE TEXTE :
13. Indiquez la proposition qui est conforme à la recommandation de l’O.M.S. en matière de santé du nouveau-né.
Réponse correcte : e. Sua quemque mater uberibus alit.
Explication :
L’O.M.S. recommande l’allaitement maternel exclusif.
Cette proposition signifie : « chaque mère nourrit son enfant à ses seins »,
ce qui correspond exactement à cette recommandation.
TEXTE 2
In omni domo nudi ac sordidi, in hos artus, in haec corpora, quae miramur, excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac nutricibus delegantur. Dominum ac servum nullis educationis deliciis dignoscas: inter eadem pecora, in eadem humo degunt, donec aetas separet ingenuos, virtus agnoscat. Sera iuvenum venus, eoque inexhausta pubertas. Nec virgines festinantur; eadem iuventa, similis proceritas: pares validaeque miscentur, ac robora parentum liberi referunt. Sororum filiis idem apud avunculum qui ad patrem honor. Quidam sanctiorem artioremque hunc nexum sanguinis arbitrantur et in accipiendis obsidibus magis exigunt, tamquam et animum firmius et domum latius teneant. Heredes tamen successoresque sui cuique liberi, et nullum testamentum. Si liberi non sunt proximus gradus in possessione fratres, patrui, avunculi. Quanto plus propinquorum, quanto maior adfinium numerus, tanto gratiosior senectus; nec ulla orbitatis pretia.
Tacite, *Germania*.
QUESTIONS SUR LE TEXTE :
14. La figure de style qui prédomine est :
Réponse correcte : d. La brachylogie
Explication :
Le style de Tacite est bref, serré, rapide, avec des phrases courtes
et des ellipses fréquentes.
La figure dominante est donc la **brachylogie**, forme extrême de concision.
TEXTE 2
In omni domo nudi ac sordidi, in hos artus, in haec corpora, quae miramur, excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac nutricibus delegantur. Dominum ac servum nullis educationis deliciis dignoscas: inter eadem pecora, in eadem humo degunt, donec aetas separet ingenuos, virtus agnoscat. Sera iuvenum venus, eoque inexhausta pubertas. Nec virgines festinantur; eadem iuventa, similis proceritas: pares validaeque miscentur, ac robora parentum liberi referunt. Sororum filiis idem apud avunculum qui ad patrem honor. Quidam sanctiorem artioremque hunc nexum sanguinis arbitrantur et in accipiendis obsidibus magis exigunt, tamquam et animum firmius et domum latius teneant. Heredes tamen successoresque sui cuique liberi, et nullum testamentum. Si liberi non sunt proximus gradus in possessione fratres, patrui, avunculi. Quanto plus propinquorum, quanto maior adfinium numerus, tanto gratiosior senectus; nec ulla orbitatis pretia.
Tacite, *Germania*.
QUESTIONS SUR LE TEXTE :
15. Le mot « nudi » est :
Réponse correcte : b. Un adjectif qualificatif
Explication :
« Nudi » = « nus ».
C’est un adjectif qualificatif au nominatif pluriel, décrivant les enfants.
TEXTE 2
In omni domo nudi ac sordidi, in hos artus, in haec corpora, quae miramur, excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac nutricibus delegantur. Dominum ac servum nullis educationis deliciis dignoscas: inter eadem pecora, in eadem humo degunt, donec aetas separet ingenuos, virtus agnoscat. Sera iuvenum venus, eoque inexhausta pubertas. Nec virgines festinantur; eadem iuventa, similis proceritas: pares validaeque miscentur, ac robora parentum liberi referunt. Sororum filiis idem apud avunculum qui ad patrem honor. Quidam sanctiorem artioremque hunc nexum sanguinis arbitrantur et in accipiendis obsidibus magis exigunt, tamquam et animum firmius et domum latius teneant. Heredes tamen successoresque sui cuique liberi, et nullum testamentum. Si liberi non sunt proximus gradus in possessione fratres, patrui, avunculi. Quanto plus propinquorum, quanto maior adfinium numerus, tanto gratiosior senectus; nec ulla orbitatis pretia.
Tacite, *Germania*.
QUESTIONS SUR LE TEXTE :
16. Indiquez la proposition qui reprend les termes liés aux relations familiales.
Réponse correcte : c. Avunculi, patrui, fratres
Explication :
Ces trois mots désignent des membres de la famille :
– avunculi = oncles maternels
– patrui = oncles paternels
– fratres = frères
C’est donc la seule série composée exclusivement de termes familiaux.
TEXTE 2
In omni domo nudi ac sordidi, in hos artus, in haec corpora, quae miramur, excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac nutricibus delegantur. Dominum ac servum nullis educationis deliciis dignoscas: inter eadem pecora, in eadem humo degunt, donec aetas separet ingenuos, virtus agnoscat. Sera iuvenum venus, eoque inexhausta pubertas. Nec virgines festinantur; eadem iuventa, similis proceritas: pares validaeque miscentur, ac robora parentum liberi referunt. Sororum filiis idem apud avunculum qui ad patrem honor. Quidam sanctiorem artioremque hunc nexum sanguinis arbitrantur et in accipiendis obsidibus magis exigunt, tamquam et animum firmius et domum latius teneant. Heredes tamen successoresque sui cuique liberi, et nullum testamentum. Si liberi non sunt proximus gradus in possessione fratres, patrui, avunculi. Quanto plus propinquorum, quanto maior adfinium numerus, tanto gratiosior senectus; nec ulla orbitatis pretia.
Tacite, *Germania*.
QUESTIONS SUR LE TEXTE :
17. Considérant le terme « orbitatis », indiquez l’idée qui est considérée comme un sacrilège tant en Germanie qu’en R.D. Congo.
Réponse correcte : a. L’absence des enfants
Explication :
« Orbitas » signifie « privation d’enfants », « stérilité familiale ».
Tacite précise que chez les Germains, la vieillesse est d’autant plus honorée
qu’on a beaucoup de proches.
L’absence d’enfants est donc perçue comme une malédiction ou un sacrilège,
tout comme dans la culture congolaise traditionnelle.
18. Indiquez le nombre de poètes retenus au programme de latin de cette année.
Réponse correcte : c. 5
Explication :
Le programme de latin de l’EXETAT retient traditionnellement cinq poètes :
Virgile, Horace, Ovide, Juvénal et Tibulle.
19. Indiquez le nombre de genres que compte le latin.
Réponse correcte : d. 3
Explication :
Le latin distingue trois genres grammaticaux :
– masculin
– féminin
– neutre
20. En droit congolais, le « jus conubii » romain est l’équivalent du droit :
Réponse correcte : b. De mariage
Explication :
Le *jus conubii* est le droit romain de contracter un mariage légal
(*conubium*).
Il correspond donc au **droit de mariage** en droit congolais.
21. Indiquez l’équivalent romain de la classe dirigeante en R.D. Congo.
Réponse correcte : d. Patriciens
Explication :
Les patriciens formaient l’aristocratie romaine, équivalent de la
classe dirigeante dans les sociétés modernes, dont la R.D. Congo.
22. Indiquez l’idée conforme à la philosophie épicurienne.
Réponse correcte : a. Le plaisir est le souverain bien
Explication :
Pour Épicure, le plaisir (au sens d’absence de trouble) est le but
suprême de la vie.
Les autres propositions relèvent d’autres philosophies.
23. La conjonction « ut » suivie de l’indicatif introduit la proposition :
Réponse correcte : e. Temporelle
Explication :
« Ut » + indicatif introduit une **proposition temporelle**,
signifiant « quand », « lorsque ».
Avec le subjonctif, il exprime le but ou la conséquence,
mais ici l’indicatif impose la valeur temporelle.
24. Dans ce nom romain Publius Cornelius Scipio Africanus, « Publius » désigne :
Réponse correcte : e. Le prénom
Explication :
Dans la tria nomina romaine :
– le **praenomen** = prénom → ici « Publius »
– le **nomen** = nom de gens → « Cornelius »
– le **cognomen** = surnom familial → « Scipio »
– le **cognomen ex virtute** = surnom honorifique → « Africanus »
Donc « Publius » est bien le **prénom**.
25. Indiquez la proposition qui associe correctement les écrivains et artistes (I) et les genres (II) abordés dans leurs œuvres.
I
1. Cicéron
2. Luambo
3. Martial
4. Mudimbe
5. Tite-Live
(II)
a. L’éloquence
b. L’épigramme
c. L’histoire
d. La philosophie
e. La satire
f. Le roman
Réponse correcte : 1. 1a, 2b, 3e, 4d, 5c
Explication :
1. Cicéron → éloquence (a)
2. Luambo (Franco) → épigramme (b)
3. Martial → satire (e)
4. Mudimbe → philosophie (d)
5. Tite-Live → histoire (c)
La seule série qui respecte toutes ces correspondances est la proposition 1.