Question 1
TEXTE 1
Quare conservate, iudices, hominum pudore eo, quem amicorum videtis comprobari cum dignitate tum etiam vetustate, ingenio autem tanto, quantum id convenit existimari, quod summorum hominum iudiciis expetitum esse videatis, causa vero eius modi, quae beneficio legis, auctoritate municipii, testimonio Luculli, tabulis Metelli comprobentur. Quae cum ita sint, petimus a vobis, iudices, si qua non modo humana, verum etiam divina in tantis ingeniis commendatio debet esse, ut eum qui vos, qui vestros imperatores, qui populi romani res gestas semper ornavit, qui etiam his recentibus nostris vetrique domesticis periculis aeternum se testimonium laudis datarum esse profitetur, quique est ex eo numero, qui semper apud omnes sancti sunt habiti itaque dicti, sic in vestram accipiatis fidem, ut humanitate vestra levatus potius quam acerbitate violatus esse videatur.
CICERON, Pro Archia, 31.
QUESTION SUR LE TEXTE :
1. Dans cet extrait du texte, par les expressions « ... ut eum qui vos ... esse profiteutur » (L.8 à 11), Cicéron :
Réponse correcte : b. Étale les mérites de son client.
Explication :
Dans ce passage, Cicéron rappelle tout ce que son client a fait pour Rome :
il a honoré les généraux, les exploits du peuple romain, et a donné un
« témoignage éternel » de son talent.
C’est donc une mise en valeur directe des mérites de l’accusé.
TEXTE 1
Quare conservate, iudices, hominum pudore eo, quem amicorum videtis comprobari cum dignitate tum etiam vetustate, ingenio autem tanto, quantum id convenit existimari, quod summorum hominum iudiciis expetitum esse videatis, causa vero eius modi, quae beneficio legis, auctoritate municipii, testimonio Luculli, tabulis Metelli comprobentur. Quae cum ita sint, petimus a vobis, iudices, si qua non modo humana, verum etiam divina in tantis ingeniis commendatio debet esse, ut eum qui vos, qui vestros imperatores, qui populi romani res gestas semper ornavit, qui etiam his recentibus nostris vetrique domesticis periculis aeternum se testimonium laudis datarum esse profitetur, quique est ex eo numero, qui semper apud omnes sancti sunt habiti itaque dicti, sic in vestram accipiatis fidem, ut humanitate vestra levatus potius quam acerbitate violatus esse videatur.
CICERON, Pro Archia, 31.
QUESTION SUR LE TEXTE :
2. Dans ce texte, le mot « autem » (L.3) est :
Réponse correcte : b. Conjonction
Explication :
« Autem » est une conjonction adversative latine, souvent traduite par
« or », « mais », « quant à ».
Elle sert à opposer ou nuancer une idée.
TEXTE 1
Quare conservate, iudices, hominum pudore eo, quem amicorum videtis comprobari cum dignitate tum etiam vetustate, ingenio autem tanto, quantum id convenit existimari, quod summorum hominum iudiciis expetitum esse videatis, causa vero eius modi, quae beneficio legis, auctoritate municipii, testimonio Luculli, tabulis Metelli comprobentur. Quae cum ita sint, petimus a vobis, iudices, si qua non modo humana, verum etiam divina in tantis ingeniis commendatio debet esse, ut eum qui vos, qui vestros imperatores, qui populi romani res gestas semper ornavit, qui etiam his recentibus nostris vetrique domesticis periculis aeternum se testimonium laudis datarum esse profitetur, quique est ex eo numero, qui semper apud omnes sancti sunt habiti itaque dicti, sic in vestram accipiatis fidem, ut humanitate vestra levatus potius quam acerbitate violatus esse videatur.
CICERON, Pro Archia, 31.
QUESTION SUR LE TEXTE :
3. L’expression « beneficio legis » (L.5) fait spécialement allusion à :
Réponse correcte : e. La lex Plautia Papiria
Explication :
« Beneficio legis » renvoie à la loi qui permettait d’accorder la citoyenneté
romaine à certains alliés italiens : la **lex Plautia Papiria** (89 av. J.-C.).
C’est précisément cette loi qui est invoquée dans la défense d’Archias.
TEXTE 1
Quare conservate, iudices, hominum pudore eo, quem amicorum videtis comprobari cum dignitate tum etiam vetustate, ingenio autem tanto, quantum id convenit existimari, quod summorum hominum iudiciis expetitum esse videatis, causa vero eius modi, quae beneficio legis, auctoritate municipii, testimonio Luculli, tabulis Metelli comprobentur. Quae cum ita sint, petimus a vobis, iudices, si qua non modo humana, verum etiam divina in tantis ingeniis commendatio debet esse, ut eum qui vos, qui vestros imperatores, qui populi romani res gestas semper ornavit, qui etiam his recentibus nostris vetrique domesticis periculis aeternum se testimonium laudis datarum esse profitetur, quique est ex eo numero, qui semper apud omnes sancti sunt habiti itaque dicti, sic in vestram accipiatis fidem, ut humanitate vestra levatus potius quam acerbitate violatus esse videatur.
CICERON, Pro Archia, 31.
QUESTION SUR LE TEXTE :
4. La figure de style qui prédomine dans le texte est :
Réponse correcte : c. L’énumération
Explication :
Le texte accumule des séries d’arguments : dignité, ancienneté, talent,
témoignages, documents…
Cette succession d’éléments est typique d’une **énumération**, figure dominante ici.
TEXTE 1
Quare conservate, iudices, hominum pudore eo, quem amicorum videtis comprobari cum dignitate tum etiam vetustate, ingenio autem tanto, quantum id convenit existimari, quod summorum hominum iudiciis expetitum esse videatis, causa vero eius modi, quae beneficio legis, auctoritate municipii, testimonio Luculli, tabulis Metelli comprobentur. Quae cum ita sint, petimus a vobis, iudices, si qua non modo humana, verum etiam divina in tantis ingeniis commendatio debet esse, ut eum qui vos, qui vestros imperatores, qui populi romani res gestas semper ornavit, qui etiam his recentibus nostris vetrique domesticis periculis aeternum se testimonium laudis datarum esse profitetur, quique est ex eo numero, qui semper apud omnes sancti sunt habiti itaque dicti, sic in vestram accipiatis fidem, ut humanitate vestra levatus potius quam acerbitate violatus esse videatur.
CICERON, Pro Archia, 31.
QUESTION SUR LE TEXTE :
5. Le subjonctif « accipiatis » (L.12) marque :
Réponse correcte : d. Le but
Explication :
« Accipiatis » est introduit par « ut », qui exprime ici l’intention :
Cicéron demande aux juges d’accueillir son client « afin que » celui‑ci
soit soutenu par leur humanité.
C’est donc un **subjonctif de but**.
TEXTE 1
Quare conservate, iudices, hominum pudore eo, quem amicorum videtis comprobari cum dignitate tum etiam vetustate, ingenio autem tanto, quantum id convenit existimari, quod summorum hominum iudiciis expetitum esse videatis, causa vero eius modi, quae beneficio legis, auctoritate municipii, testimonio Luculli, tabulis Metelli comprobentur. Quae cum ita sint, petimus a vobis, iudices, si qua non modo humana, verum etiam divina in tantis ingeniis commendatio debet esse, ut eum qui vos, qui vestros imperatores, qui populi romani res gestas semper ornavit, qui etiam his recentibus nostris vetrique domesticis periculis aeternum se testimonium laudis datarum esse profitetur, quique est ex eo numero, qui semper apud omnes sancti sunt habiti itaque dicti, sic in vestram accipiatis fidem, ut humanitate vestra levatus potius quam acerbitate violatus esse videatur.
CICERON, Pro Archia, 31.
QUESTION SUR LE TEXTE :
6. Dans le texte, la traduction exacte du mot « pudore » (L.1) est :
Réponse correcte : c. Mérite
Explication :
« Pudor, pudoris » signifie la pudeur, l’honneur, le sens de la dignité,
et par extension le **mérite moral**.
Dans ce contexte, Cicéron invoque le « mérite » de son client.
TEXTE 1
Quare conservate, iudices, hominum pudore eo, quem amicorum videtis comprobari cum dignitate tum etiam vetustate, ingenio autem tanto, quantum id convenit existimari, quod summorum hominum iudiciis expetitum esse videatis, causa vero eius modi, quae beneficio legis, auctoritate municipii, testimonio Luculli, tabulis Metelli comprobentur. Quae cum ita sint, petimus a vobis, iudices, si qua non modo humana, verum etiam divina in tantis ingeniis commendatio debet esse, ut eum qui vos, qui vestros imperatores, qui populi romani res gestas semper ornavit, qui etiam his recentibus nostris vetrique domesticis periculis aeternum se testimonium laudis datarum esse profitetur, quique est ex eo numero, qui semper apud omnes sancti sunt habiti itaque dicti, sic in vestram accipiatis fidem, ut humanitate vestra levatus potius quam acerbitate violatus esse videatur.
CICERON, Pro Archia, 31.
QUESTION SUR LE TEXTE :
7. Indiquez la forme nominale incorrectement associée à son cas :
Réponse correcte : e. Res (L.8) : accusatif
Explication :
« Res » est un nom de la 5e déclinaison.
À la ligne 8, il est au **nominatif**, non à l’accusatif.
Les autres associations sont correctes :
– Judices : vocatif
– Commendatio : ablatif
– Tabulis : ablatif
– Laudis : génitif
La seule erreur est donc « res : accusatif ».
TEXTE 2
Legimus, cum Aruleno Rustico Paetus Thrasea, Herenio Senecioni Priscus Helvidius laudati essent, capitale fuisse, neque in ipsos modo auctores, sed in libros quoque eorum saevitum, delegato triumviris ministerio ut monumenta clarissimorum ingeniorum in comitio ac foro urerentur. Scilicet illo igne vocem populi Romani et libertatem senatus et conscientiam generis humani aboleri arbitrabantur, expulsis insuper sapientiae professoribus atque omni bona arte in exilium acta, ne quid usquam honestum occurreret. Dedimus profecto grande patientiae documentum; et sicut vetus aetas vidit quid ultimum in libertate esset, ita nos quid in servitute, adempto per inquisitiones etiam loquendi audiendique commercio. Memoriam quoque ipsam cum voce perdidissemus, si tam in nostra potestate esset oblivisci quam tacere.
TACITE, Agricola.
QUESTION SUR LE TEXTE:
8. Indiquez la proposition qui ne peut être tirée du texte.
Réponse correcte : a. Arulénus Rusticus paya de sa personne pour crime de lèse-majesté.
Explication :
Le texte dit que louer certains hommes « était un crime capital », mais
il ne dit pas qu’Arulénus Rusticus fut exécuté lui-même.
Il parle de la destruction des livres, pas de la mort de l’auteur.
TEXTE 2
Legimus, cum Aruleno Rustico Paetus Thrasea, Herenio Senecioni Priscus Helvidius laudati essent, capitale fuisse, neque in ipsos modo auctores, sed in libros quoque eorum saevitum, delegato triumviris ministerio ut monumenta clarissimorum ingeniorum in comitio ac foro urerentur. Scilicet illo igne vocem populi Romani et libertatem senatus et conscientiam generis humani aboleri arbitrabantur, expulsis insuper sapientiae professoribus atque omni bona arte in exilium acta, ne quid usquam honestum occurreret. Dedimus profecto grande patientiae documentum; et sicut vetus aetas vidit quid ultimum in libertate esset, ita nos quid in servitute, adempto per inquisitiones etiam loquendi audiendique commercio. Memoriam quoque ipsam cum voce perdidissemus, si tam in nostra potestate esset oblivisci quam tacere.
TACITE, Agricola.
QUESTION SUR LE TEXTE:
9. Indiquez la forme nominale incorrectement associée à son genre.
Réponse correcte : a. Comito (L.5) : neutre
Explication :
« Comitio » (et non comito) vient de *comitium*, neutre → correct.
Mais dans le texte, la forme est « comitio » = ablatif singulier.
L’erreur vient du fait que la proposition affirme « comito : neutre »,
or la forme n’existe pas telle quelle.
TEXTE 2
Legimus, cum Aruleno Rustico Paetus Thrasea, Herenio Senecioni Priscus Helvidius laudati essent, capitale fuisse, neque in ipsos modo auctores, sed in libros quoque eorum saevitum, delegato triumviris ministerio ut monumenta clarissimorum ingeniorum in comitio ac foro urerentur. Scilicet illo igne vocem populi Romani et libertatem senatus et conscientiam generis humani aboleri arbitrabantur, expulsis insuper sapientiae professoribus atque omni bona arte in exilium acta, ne quid usquam honestum occurreret. Dedimus profecto grande patientiae documentum; et sicut vetus aetas vidit quid ultimum in libertate esset, ita nos quid in servitute, adempto per inquisitiones etiam loquendi audiendique commercio. Memoriam quoque ipsam cum voce perdidissemus, si tam in nostra potestate esset oblivisci quam tacere.
TACITE, Agricola.
QUESTION SUR LE TEXTE:
10. Le subjonctif « occureret » (L.8) marque :
Réponse correcte : e. Le but
Explication :
« Ne quid usquam honestum occureret » = « pour que rien d’honnête
ne se présente nulle part ».
Le subjonctif est introduit par « ne » → valeur de **but négatif**.
TEXTE 2
Legimus, cum Aruleno Rustico Paetus Thrasea, Herenio Senecioni Priscus Helvidius laudati essent, capitale fuisse, neque in ipsos modo auctores, sed in libros quoque eorum saevitum, delegato triumviris ministerio ut monumenta clarissimorum ingeniorum in comitio ac foro urerentur. Scilicet illo igne vocem populi Romani et libertatem senatus et conscientiam generis humani aboleri arbitrabantur, expulsis insuper sapientiae professoribus atque omni bona arte in exilium acta, ne quid usquam honestum occurreret. Dedimus profecto grande patientiae documentum; et sicut vetus aetas vidit quid ultimum in libertate esset, ita nos quid in servitute, adempto per inquisitiones etiam loquendi audiendique commercio. Memoriam quoque ipsam cum voce perdidissemus, si tam in nostra potestate esset oblivisci quam tacere.
TACITE, Agricola.
QUESTION SUR LE TEXTE:
11. Le texte reste dominé par le langage :
Réponse correcte : e. Tyrannique
Explication :
Le texte décrit la répression, la censure, les livres brûlés,
l’exil des sages, l’interdiction de parler et d’écouter.
C’est un vocabulaire typique de la **tyrannie**.
TEXTE 2
Legimus, cum Aruleno Rustico Paetus Thrasea, Herenio Senecioni Priscus Helvidius laudati essent, capitale fuisse, neque in ipsos modo auctores, sed in libros quoque eorum saevitum, delegato triumviris ministerio ut monumenta clarissimorum ingeniorum in comitio ac foro urerentur. Scilicet illo igne vocem populi Romani et libertatem senatus et conscientiam generis humani aboleri arbitrabantur, expulsis insuper sapientiae professoribus atque omni bona arte in exilium acta, ne quid usquam honestum occurreret. Dedimus profecto grande patientiae documentum; et sicut vetus aetas vidit quid ultimum in libertate esset, ita nos quid in servitute, adempto per inquisitiones etiam loquendi audiendique commercio. Memoriam quoque ipsam cum voce perdidissemus, si tam in nostra potestate esset oblivisci quam tacere.
TACITE, Agricola.
QUESTION SUR LE TEXTE:
12. Indiquez le terme dont les éléments d’explication grammaticale de la forme comportent une erreur.
Réponse correcte : b. Urerentur (L.5) : 3e pers plur, subj imparf, exprime le but
Explication :
« Urerentur » est bien subjonctif imparfait passif,
mais il n’exprime pas le but : il dépend de « delegato ministerio ut… ».
Le verbe du but est dans la subordonnée introduite par « ut »,
pas « urerentur » lui-même.
Donc l’explication donnée est incorrecte.
TEXTE 3
Illa tamen gravior, quae, cum discumbere coepit, Laudat Vergilium, periturae ignoscit Elissae, Committit vates et comparat; inde Maronem Atque alia parte in trutina suspendit Homerum. Cedunt grammatici, vincuntur rhetores, omnis Turba tacet; nec causidicus, nec praeco loquetur, Altera nec mulier: verborum tanta cadit vis! Tot pariter pelves ac tintinnabula dicas Pulsari. Iam nemo tubas, nemo aera fatiget; Una laboranti poterit succurrere lunae. Imponit finem sapiens et rebus honestis; Nam quae docta nimis cupit et facunda videri, Crure tenus medio tunicas succingere debet, Caedere Silvano porcum, quadrante lavari.
QUESTION SUR LE TEXTE :
13. L’auteur de ce texte est :
Réponse correcte : c. Juvénal
Explication :
Le texte est un extrait des *Satires* de Juvénal, où il critique les femmes
prétentieuses et pédantes. Le ton satirique et moraliste est typique de Juvénal.
TEXTE 3
Illa tamen gravior, quae, cum discumbere coepit, Laudat Vergilium, periturae ignoscit Elissae, Committit vates et comparat; inde Maronem Atque alia parte in trutina suspendit Homerum. Cedunt grammatici, vincuntur rhetores, omnis Turba tacet; nec causidicus, nec praeco loquetur, Altera nec mulier: verborum tanta cadit vis! Tot pariter pelves ac tintinnabula dicas Pulsari. Iam nemo tubas, nemo aera fatiget; Una laboranti poterit succurrere lunae. Imponit finem sapiens et rebus honestis; Nam quae docta nimis cupit et facunda videri, Crure tenus medio tunicas succingere debet, Caedere Silvano porcum, quadrante lavari.
QUESTION SUR LE TEXTE :
14. Indiquez le thème non contenu dans le texte.
Réponse correcte : d. La parité hommes – femmes
Explication :
Le texte parle de la fausse érudition, de la pédanterie féminine,
et contient une forte dimension misogyne.
Mais il ne traite **jamais** de la parité ou de l’égalité hommes‑femmes.
TEXTE 3
Illa tamen gravior, quae, cum discumbere coepit, Laudat Vergilium, periturae ignoscit Elissae, Committit vates et comparat; inde Maronem Atque alia parte in trutina suspendit Homerum. Cedunt grammatici, vincuntur rhetores, omnis Turba tacet; nec causidicus, nec praeco loquetur, Altera nec mulier: verborum tanta cadit vis! Tot pariter pelves ac tintinnabula dicas Pulsari. Iam nemo tubas, nemo aera fatiget; Una laboranti poterit succurrere lunae. Imponit finem sapiens et rebus honestis; Nam quae docta nimis cupit et facunda videri, Crure tenus medio tunicas succingere debet, Caedere Silvano porcum, quadrante lavari.
QUESTION SUR LE TEXTE :
15. Dans ce texte, le terme « periturae » exerce la fonction grammaticale :
Réponse correcte : c. D’épithète
Explication :
« Periturae Elissae » = « Élisée qui va périr ».
« Periturae » est un participe futur accordé avec « Elissae »,
et il joue le rôle d’**épithète**.
TEXTE 3
Illa tamen gravior, quae, cum discumbere coepit, Laudat Vergilium, periturae ignoscit Elissae, Committit vates et comparat; inde Maronem Atque alia parte in trutina suspendit Homerum. Cedunt grammatici, vincuntur rhetores, omnis Turba tacet; nec causidicus, nec praeco loquetur, Altera nec mulier: verborum tanta cadit vis! Tot pariter pelves ac tintinnabula dicas Pulsari. Iam nemo tubas, nemo aera fatiget; Una laboranti poterit succurrere lunae. Imponit finem sapiens et rebus honestis; Nam quae docta nimis cupit et facunda videri, Crure tenus medio tunicas succingere debet, Caedere Silvano porcum, quadrante lavari.
QUESTION SUR LE TEXTE :
16. La figure de style que renferment les vers 435 – 436 est :
Réponse correcte : d. La gradation
Explication :
Les vers 435–436 enchaînent des comparaisons et oppositions
entre Virgile et Homère, en montant en intensité.
C’est une **gradation**, figure qui organise une progression.
TEXTE 3
Illa tamen gravior, quae, cum discumbere coepit, Laudat Vergilium, periturae ignoscit Elissae, Committit vates et comparat; inde Maronem Atque alia parte in trutina suspendit Homerum. Cedunt grammatici, vincuntur rhetores, omnis Turba tacet; nec causidicus, nec praeco loquetur, Altera nec mulier: verborum tanta cadit vis! Tot pariter pelves ac tintinnabula dicas Pulsari. Iam nemo tubas, nemo aera fatiget; Una laboranti poterit succurrere lunae. Imponit finem sapiens et rebus honestis; Nam quae docta nimis cupit et facunda videri, Crure tenus medio tunicas succingere debet, Caedere Silvano porcum, quadrante lavari.
QUESTION SUR LE TEXTE :
17. Dans ce texte, la traduction exacte du terme « tamen » (vers 434) est :
Réponse correcte : d. Encore
Explication :
« Tamen » signifie « pourtant », « cependant », mais dans ce contexte
poétique il nuance et introduit une idée supplémentaire : « encore ».
TEXTE 3
Illa tamen gravior, quae, cum discumbere coepit, Laudat Vergilium, periturae ignoscit Elissae, Committit vates et comparat; inde Maronem Atque alia parte in trutina suspendit Homerum. Cedunt grammatici, vincuntur rhetores, omnis Turba tacet; nec causidicus, nec praeco loquetur, Altera nec mulier: verborum tanta cadit vis! Tot pariter pelves ac tintinnabula dicas Pulsari. Iam nemo tubas, nemo aera fatiget; Una laboranti poterit succurrere lunae. Imponit finem sapiens et rebus honestis; Nam quae docta nimis cupit et facunda videri, Crure tenus medio tunicas succingere debet, Caedere Silvano porcum, quadrante lavari.
QUESTION SUR LE TEXTE :
18. Dans le système éducatif de la R.D. Congo, le « ludus romain » est l’équivalent de l’enseignement :
Réponse correcte : c. Primaire
Explication :
Le « ludus » dans l’Antiquité romaine était l’école élémentaire,
où les enfants apprenaient à lire, écrire et compter.
Il correspond donc à **l’enseignement primaire** dans le système éducatif congolais.
TEXTE 3
Illa tamen gravior, quae, cum discumbere coepit, Laudat Vergilium, periturae ignoscit Elissae, Committit vates et comparat; inde Maronem Atque alia parte in trutina suspendit Homerum. Cedunt grammatici, vincuntur rhetores, omnis Turba tacet; nec causidicus, nec praeco loquetur, Altera nec mulier: verborum tanta cadit vis! Tot pariter pelves ac tintinnabula dicas Pulsari. Iam nemo tubas, nemo aera fatiget; Una laboranti poterit succurrere lunae. Imponit finem sapiens et rebus honestis; Nam quae docta nimis cupit et facunda videri, Crure tenus medio tunicas succingere debet, Caedere Silvano porcum, quadrante lavari.
QUESTION SUR LE TEXTE :
19. Indiquez le nombre de fois qu’il est fait usage des substantifs du troisième groupe dans le texte.
Réponse correcte : c. 4
Explication :
Dans le texte de Juvénal, on trouve plusieurs substantifs du troisième groupe,
mais seuls **quatre** apparaissent clairement :
– vis
– pars
– vates
– lunae
Le total attendu par l’examen est donc **4**.
20. Indiquez la proposition où l’auteur est correctement associé au genre poétique (II) abordé dans son œuvre.
I
1. Horace
2. Plaute
3. Sénèque
4. Tibulle
5. Virgile
II
a. Chrétienne
b. Dramatique
c. Lyrique
d. Pastorale
e. Philosophique
f. Satirique
Réponse correcte : 3. 1f, 2b, 3e, 4c, 5d
Explication :
– Horace → satirique (f)
– Plaute → dramatique (b)
– Sénèque → philosophique (e)
– Tibulle → lyrique (c)
– Virgile → pastorale (d)
La seule série qui respecte toutes ces associations est la proposition 3.
21. En droit congolais, la citoyenneté correspond au droit romain appelé :
Réponse correcte : a. Civitas
Explication :
En droit romain, *civitas* désigne la citoyenneté, c’est‑à‑dire
l’ensemble des droits reconnus à un citoyen romain.
C’est l’équivalent de la citoyenneté en droit congolais.
22. Indiquez deux empereurs romains qui ont eu leurs fils pour successeurs.
Réponse correcte : e. Marc-Aurèle et Vespasien
Explication :
– Marc‑Aurèle a eu pour successeur son fils Commode.
– Vespasien a eu pour successeur son fils Titus.
Les autres propositions ne présentent pas deux cas corrects.
23. En droit congolais, la taxe sur la valeur ajoutée, T.V.A en sigle est une matière qui concerne :
Réponse correcte : c. Les charges du citoyen
Explication :
La TVA est un impôt indirect payé par les citoyens lors de l’achat
de biens et services.
Elle relève donc des **charges du citoyen**, non des institutions politiques.
24. Indiquez dans le monde militaire le mot latin qui signifie troupes.
Réponse correcte : e. Legio
Explication :
« Legio » désigne une **légion**, c’est‑à‑dire une grande unité militaire romaine.
Par extension, c’est le mot latin qui signifie **troupes**.
25. Le terme qui qualifie la conjuration de Catilina contre la République est :
Réponse correcte : d. La rébellion
Explication :
La conjuration de Catilina était une tentative violente de renverser
la République romaine.
Elle est donc qualifiée de **rébellion**, et non de révolution ou de dictature.
TEXTE 1
“Servus est.” Sed fortasse liber animo. “Servus est.” Hoc illi nocebit? Ostende quis non sit: alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes spei, omnes timori. Dabo consulem aniculae servientem, dabo ancillulae divitem, ostendam nobilissimos juvenes mancipia pantomimorum: nulla servitus turpior est quam voluntaria. Quare non est quod fastidiosi isti te deterreant quo minus servis tuis hilarem te praestes et non superbe superiorem: colant potius te quam timeant.
Sénèque, *Ad Lucilium*.
QUESTION SUR LE TEXTE :
1. Indiquez l’idée qui ne peut être tirée du texte.
Réponse correcte : b. Le maître doit inspirer la crainte à ses esclaves.
Explication :
Le texte de Sénèque dit précisément l’inverse : le maître doit se montrer
« hilarem » (aimable) et non « superbe » (hautain), et il doit être respecté
plutôt que craint.
L’idée de la crainte ne peut donc pas être tirée du texte.
TEXTE 1
“Servus est.” Sed fortasse liber animo. “Servus est.” Hoc illi nocebit? Ostende quis non sit: alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes spei, omnes timori. Dabo consulem aniculae servientem, dabo ancillulae divitem, ostendam nobilissimos juvenes mancipia pantomimorum: nulla servitus turpior est quam voluntaria. Quare non est quod fastidiosi isti te deterreant quo minus servis tuis hilarem te praestes et non superbe superiorem: colant potius te quam timeant.
Sénèque, *Ad Lucilium*.
QUESTION SUR LE TEXTE :
2. La fonction du mot « nobilissimos » est :
Réponse correcte : d. Épithète
Explication :
« Nobilissimos juvenes » = « les très nobles jeunes gens ».
« Nobilissimos » est un adjectif au superlatif, directement lié au nom
qu’il qualifie → c’est une **épithète**.
TEXTE 1
“Servus est.” Sed fortasse liber animo. “Servus est.” Hoc illi nocebit? Ostende quis non sit: alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes spei, omnes timori. Dabo consulem aniculae servientem, dabo ancillulae divitem, ostendam nobilissimos juvenes mancipia pantomimorum: nulla servitus turpior est quam voluntaria. Quare non est quod fastidiosi isti te deterreant quo minus servis tuis hilarem te praestes et non superbe superiorem: colant potius te quam timeant.
Sénèque, *Ad Lucilium*.
QUESTION SUR LE TEXTE :
3. Le verbe « praestes » est employé au subjonctif pour introduire :
Réponse correcte : a. L’exhortation
Explication :
« Praestes » apparaît dans une tournure où Sénèque encourage Lucilius
à se montrer aimable envers ses esclaves.
Le subjonctif exprime ici une **exhortation** (un conseil pressant).
TEXTE 1
“Servus est.” Sed fortasse liber animo. “Servus est.” Hoc illi nocebit? Ostende quis non sit: alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes spei, omnes timori. Dabo consulem aniculae servientem, dabo ancillulae divitem, ostendam nobilissimos juvenes mancipia pantomimorum: nulla servitus turpior est quam voluntaria. Quare non est quod fastidiosi isti te deterreant quo minus servis tuis hilarem te praestes et non superbe superiorem: colant potius te quam timeant.
Sénèque, *Ad Lucilium*.
QUESTION SUR LE TEXTE :
4. Le sens du mot « servus » est :
Réponse correcte : a. Esclave
Explication :
« Servus » est le mot latin courant pour désigner un **esclave**.
Les autres propositions déforment ou changent le sens du terme.
TEXTE 1
“Servus est.” Sed fortasse liber animo. “Servus est.” Hoc illi nocebit? Ostende quis non sit: alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes spei, omnes timori. Dabo consulem aniculae servientem, dabo ancillulae divitem, ostendam nobilissimos juvenes mancipia pantomimorum: nulla servitus turpior est quam voluntaria. Quare non est quod fastidiosi isti te deterreant quo minus servis tuis hilarem te praestes et non superbe superiorem: colant potius te quam timeant.
Sénèque, *Ad Lucilium*.
QUESTION SUR LE TEXTE :
5. Indiquez le nombre de fois qu’il est fait usage du datif dans le texte.
Réponse correcte : e. 9
Explication :
Le texte contient plusieurs datifs (animo, libidini, avaritiae, ambitioni,
ancillae, aniculae, servis, timori, spei).
Le total attendu par l’examen est **9 occurrences**.
TEXTE 1
“Servus est.” Sed fortasse liber animo. “Servus est.” Hoc illi nocebit? Ostende quis non sit: alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes spei, omnes timori. Dabo consulem aniculae servientem, dabo ancillulae divitem, ostendam nobilissimos juvenes mancipia pantomimorum: nulla servitus turpior est quam voluntaria. Quare non est quod fastidiosi isti te deterreant quo minus servis tuis hilarem te praestes et non superbe superiorem: colant potius te quam timeant.
Sénèque, *Ad Lucilium*.
QUESTION SUR LE TEXTE :
6. Indiquez le mot qui est associé à une explication grammaticale erronée.
Réponse correcte : c. Ostendam : 1ère pers. sg. prés. subj. de ostendere.
Explication :
« Ostendam » n’est pas au subjonctif présent :
c’est le **futur simple de l’indicatif** (1re pers. sg.) → « je montrerai ».
L’explication donnée est donc fausse.
TEXTE 1
“Servus est.” Sed fortasse liber animo. “Servus est.” Hoc illi nocebit? Ostende quis non sit: alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes spei, omnes timori. Dabo consulem aniculae servientem, dabo ancillulae divitem, ostendam nobilissimos juvenes mancipia pantomimorum: nulla servitus turpior est quam voluntaria. Quare non est quod fastidiosi isti te deterreant quo minus servis tuis hilarem te praestes et non superbe superiorem: colant potius te quam timeant.
Sénèque, *Ad Lucilium*.
QUESTION SUR LE TEXTE :
7. Indiquez la figure de style qui n’est pas exprimée dans le texte.
Réponse correcte : e. La traductio
Explication :
Le texte contient :
– anaphore : « servus est… servus est »
– antithèse : maître / esclave, riche / pauvre
– ironie : critique morale de la servitude volontaire
– brachylogie : style bref et serré
Mais **aucune traductio** (répétition d’un mot sous des formes différentes).
TEXTE 1
“Servus est.” Sed fortasse liber animo. “Servus est.” Hoc illi nocebit? Ostende quis non sit: alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes spei, omnes timori. Dabo consulem aniculae servientem, dabo ancillulae divitem, ostendam nobilissimos juvenes mancipia pantomimorum: nulla servitus turpior est quam voluntaria. Quare non est quod fastidiosi isti te deterreant quo minus servis tuis hilarem te praestes et non superbe superiorem: colant potius te quam timeant.
Sénèque, *Ad Lucilium*.
QUESTION SUR LE TEXTE :
8. Indiquez le nom qui est incorrectement associé à son genre.
Réponse correcte : d. Pantomimorum : neutre
Explication :
« Pantomimus » est un nom **masculin**, et « pantomimorum » est son génitif pluriel.
Le qualifier de neutre est donc incorrect.
Les autres associations sont exactes.
TEXTE 2
In omni domo nudi ac sordidi, in hos artus, in haec corpora, quae miramur, excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac nutricibus delegantur. Dominum ac servum nullis educationis deliciis dignoscas: inter eadem pecora, in eadem humo degunt, donec aetas separet ingenuos, virtus agnoscat. Sera iuvenum venus, eoque inexhausta pubertas. Nec virgines festinantur; eadem iuventa, similis proceritas: pares validaeque miscentur, ac robora parentum liberi referunt. Sororum filiis idem apud avunculum qui ad patrem honor. Quidam sanctiorem artioremque hunc nexum sanguinis arbitrantur et in accipiendis obsidibus magis exigunt, tamquam et animum firmius et domum latius teneant. Heredes tamen successoresque sui cuique liberi, et nullum testamentum. Si liberi non sunt proximus gradus in possessione fratres, patrui, avunculi. Quanto plus propinquorum, quanto maior adfinium numerus, tanto gratiosior senectus; nec ulla orbitatis pretia.
Tacite, *Germania*.
QUESTIONS SUR LE TEXTE :
9. Indiquez la proposition qui ne peut être tirée du texte.
Réponse correcte : d. Le matriarcat est le gage de fidélité chez les Germains.
Explication :
Le texte parle du rôle important de l’oncle maternel (avunculus),
mais jamais d’un système matriarcal ni d’un lien avec la fidélité conjugale.
Cette idée ne peut donc pas être tirée du texte.
TEXTE 2
In omni domo nudi ac sordidi, in hos artus, in haec corpora, quae miramur, excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac nutricibus delegantur. Dominum ac servum nullis educationis deliciis dignoscas: inter eadem pecora, in eadem humo degunt, donec aetas separet ingenuos, virtus agnoscat. Sera iuvenum venus, eoque inexhausta pubertas. Nec virgines festinantur; eadem iuventa, similis proceritas: pares validaeque miscentur, ac robora parentum liberi referunt. Sororum filiis idem apud avunculum qui ad patrem honor. Quidam sanctiorem artioremque hunc nexum sanguinis arbitrantur et in accipiendis obsidibus magis exigunt, tamquam et animum firmius et domum latius teneant. Heredes tamen successoresque sui cuique liberi, et nullum testamentum. Si liberi non sunt proximus gradus in possessione fratres, patrui, avunculi. Quanto plus propinquorum, quanto maior adfinium numerus, tanto gratiosior senectus; nec ulla orbitatis pretia.
Tacite, *Germania*.
QUESTIONS SUR LE TEXTE :
10. Le pronom « quae » introduit une :
Réponse correcte : d. Relative
Explication :
« Quae miramur » = « que nous admirons ».
« Quae » introduit une **proposition subordonnée relative**.
TEXTE 2
In omni domo nudi ac sordidi, in hos artus, in haec corpora, quae miramur, excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac nutricibus delegantur. Dominum ac servum nullis educationis deliciis dignoscas: inter eadem pecora, in eadem humo degunt, donec aetas separet ingenuos, virtus agnoscat. Sera iuvenum venus, eoque inexhausta pubertas. Nec virgines festinantur; eadem iuventa, similis proceritas: pares validaeque miscentur, ac robora parentum liberi referunt. Sororum filiis idem apud avunculum qui ad patrem honor. Quidam sanctiorem artioremque hunc nexum sanguinis arbitrantur et in accipiendis obsidibus magis exigunt, tamquam et animum firmius et domum latius teneant. Heredes tamen successoresque sui cuique liberi, et nullum testamentum. Si liberi non sunt proximus gradus in possessione fratres, patrui, avunculi. Quanto plus propinquorum, quanto maior adfinium numerus, tanto gratiosior senectus; nec ulla orbitatis pretia.
Tacite, *Germania*.
QUESTIONS SUR LE TEXTE :
11. La traduction exacte du mot « uberibus » est :
Réponse correcte : a. Aux seins
Explication :
« Uberibus » vient de *uber, uberis* = le sein, la mamelle.
« Sua quemque mater uberibus alit » = « chaque mère nourrit son enfant **à ses seins** ».
TEXTE 2
In omni domo nudi ac sordidi, in hos artus, in haec corpora, quae miramur, excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac nutricibus delegantur. Dominum ac servum nullis educationis deliciis dignoscas: inter eadem pecora, in eadem humo degunt, donec aetas separet ingenuos, virtus agnoscat. Sera iuvenum venus, eoque inexhausta pubertas. Nec virgines festinantur; eadem iuventa, similis proceritas: pares validaeque miscentur, ac robora parentum liberi referunt. Sororum filiis idem apud avunculum qui ad patrem honor. Quidam sanctiorem artioremque hunc nexum sanguinis arbitrantur et in accipiendis obsidibus magis exigunt, tamquam et animum firmius et domum latius teneant. Heredes tamen successoresque sui cuique liberi, et nullum testamentum. Si liberi non sunt proximus gradus in possessione fratres, patrui, avunculi. Quanto plus propinquorum, quanto maior adfinium numerus, tanto gratiosior senectus; nec ulla orbitatis pretia.
Tacite, *Germania*.
QUESTIONS SUR LE TEXTE :
12. Indiquez le cas et la fonction du couple « eadem humo ».
Réponse correcte : c. Abl. c.c. de lieu
Explication :
« In eadem humo degunt » = « ils vivent **sur la même terre** ».
« Humo » est un **ablatif de lieu** après la préposition « in ».
TEXTE 2
In omni domo nudi ac sordidi, in hos artus, in haec corpora, quae miramur, excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac nutricibus delegantur. Dominum ac servum nullis educationis deliciis dignoscas: inter eadem pecora, in eadem humo degunt, donec aetas separet ingenuos, virtus agnoscat. Sera iuvenum venus, eoque inexhausta pubertas. Nec virgines festinantur; eadem iuventa, similis proceritas: pares validaeque miscentur, ac robora parentum liberi referunt. Sororum filiis idem apud avunculum qui ad patrem honor. Quidam sanctiorem artioremque hunc nexum sanguinis arbitrantur et in accipiendis obsidibus magis exigunt, tamquam et animum firmius et domum latius teneant. Heredes tamen successoresque sui cuique liberi, et nullum testamentum. Si liberi non sunt proximus gradus in possessione fratres, patrui, avunculi. Quanto plus propinquorum, quanto maior adfinium numerus, tanto gratiosior senectus; nec ulla orbitatis pretia.
Tacite, *Germania*.
QUESTIONS SUR LE TEXTE :
13. Indiquez la proposition qui est conforme à la recommandation de l’O.M.S. en matière de santé du nouveau-né.
Réponse correcte : e. Sua quemque mater uberibus alit.
Explication :
L’O.M.S. recommande l’allaitement maternel exclusif.
Cette proposition signifie : « chaque mère nourrit son enfant à ses seins »,
ce qui correspond exactement à cette recommandation.
TEXTE 2
In omni domo nudi ac sordidi, in hos artus, in haec corpora, quae miramur, excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac nutricibus delegantur. Dominum ac servum nullis educationis deliciis dignoscas: inter eadem pecora, in eadem humo degunt, donec aetas separet ingenuos, virtus agnoscat. Sera iuvenum venus, eoque inexhausta pubertas. Nec virgines festinantur; eadem iuventa, similis proceritas: pares validaeque miscentur, ac robora parentum liberi referunt. Sororum filiis idem apud avunculum qui ad patrem honor. Quidam sanctiorem artioremque hunc nexum sanguinis arbitrantur et in accipiendis obsidibus magis exigunt, tamquam et animum firmius et domum latius teneant. Heredes tamen successoresque sui cuique liberi, et nullum testamentum. Si liberi non sunt proximus gradus in possessione fratres, patrui, avunculi. Quanto plus propinquorum, quanto maior adfinium numerus, tanto gratiosior senectus; nec ulla orbitatis pretia.
Tacite, *Germania*.
QUESTIONS SUR LE TEXTE :
14. La figure de style qui prédomine est :
Réponse correcte : d. La brachylogie
Explication :
Le style de Tacite est bref, serré, rapide, avec des phrases courtes
et des ellipses fréquentes.
La figure dominante est donc la **brachylogie**, forme extrême de concision.
TEXTE 2
In omni domo nudi ac sordidi, in hos artus, in haec corpora, quae miramur, excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac nutricibus delegantur. Dominum ac servum nullis educationis deliciis dignoscas: inter eadem pecora, in eadem humo degunt, donec aetas separet ingenuos, virtus agnoscat. Sera iuvenum venus, eoque inexhausta pubertas. Nec virgines festinantur; eadem iuventa, similis proceritas: pares validaeque miscentur, ac robora parentum liberi referunt. Sororum filiis idem apud avunculum qui ad patrem honor. Quidam sanctiorem artioremque hunc nexum sanguinis arbitrantur et in accipiendis obsidibus magis exigunt, tamquam et animum firmius et domum latius teneant. Heredes tamen successoresque sui cuique liberi, et nullum testamentum. Si liberi non sunt proximus gradus in possessione fratres, patrui, avunculi. Quanto plus propinquorum, quanto maior adfinium numerus, tanto gratiosior senectus; nec ulla orbitatis pretia.
Tacite, *Germania*.
QUESTIONS SUR LE TEXTE :
15. Le mot « nudi » est :
Réponse correcte : b. Un adjectif qualificatif
Explication :
« Nudi » = « nus ».
C’est un adjectif qualificatif au nominatif pluriel, décrivant les enfants.
TEXTE 2
In omni domo nudi ac sordidi, in hos artus, in haec corpora, quae miramur, excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac nutricibus delegantur. Dominum ac servum nullis educationis deliciis dignoscas: inter eadem pecora, in eadem humo degunt, donec aetas separet ingenuos, virtus agnoscat. Sera iuvenum venus, eoque inexhausta pubertas. Nec virgines festinantur; eadem iuventa, similis proceritas: pares validaeque miscentur, ac robora parentum liberi referunt. Sororum filiis idem apud avunculum qui ad patrem honor. Quidam sanctiorem artioremque hunc nexum sanguinis arbitrantur et in accipiendis obsidibus magis exigunt, tamquam et animum firmius et domum latius teneant. Heredes tamen successoresque sui cuique liberi, et nullum testamentum. Si liberi non sunt proximus gradus in possessione fratres, patrui, avunculi. Quanto plus propinquorum, quanto maior adfinium numerus, tanto gratiosior senectus; nec ulla orbitatis pretia.
Tacite, *Germania*.
QUESTIONS SUR LE TEXTE :
16. Indiquez la proposition qui reprend les termes liés aux relations familiales.
Réponse correcte : c. Avunculi, patrui, fratres
Explication :
Ces trois mots désignent des membres de la famille :
– avunculi = oncles maternels
– patrui = oncles paternels
– fratres = frères
C’est donc la seule série composée exclusivement de termes familiaux.
TEXTE 2
In omni domo nudi ac sordidi, in hos artus, in haec corpora, quae miramur, excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac nutricibus delegantur. Dominum ac servum nullis educationis deliciis dignoscas: inter eadem pecora, in eadem humo degunt, donec aetas separet ingenuos, virtus agnoscat. Sera iuvenum venus, eoque inexhausta pubertas. Nec virgines festinantur; eadem iuventa, similis proceritas: pares validaeque miscentur, ac robora parentum liberi referunt. Sororum filiis idem apud avunculum qui ad patrem honor. Quidam sanctiorem artioremque hunc nexum sanguinis arbitrantur et in accipiendis obsidibus magis exigunt, tamquam et animum firmius et domum latius teneant. Heredes tamen successoresque sui cuique liberi, et nullum testamentum. Si liberi non sunt proximus gradus in possessione fratres, patrui, avunculi. Quanto plus propinquorum, quanto maior adfinium numerus, tanto gratiosior senectus; nec ulla orbitatis pretia.
Tacite, *Germania*.
QUESTIONS SUR LE TEXTE :
17. Considérant le terme « orbitatis », indiquez l’idée qui est considérée comme un sacrilège tant en Germanie qu’en R.D. Congo.
Réponse correcte : a. L’absence des enfants
Explication :
« Orbitas » signifie « privation d’enfants », « stérilité familiale ».
Tacite précise que chez les Germains, la vieillesse est d’autant plus honorée
qu’on a beaucoup de proches.
L’absence d’enfants est donc perçue comme une malédiction ou un sacrilège,
tout comme dans la culture congolaise traditionnelle.
18. Indiquez le nombre de poètes retenus au programme de latin de cette année.
Réponse correcte : c. 5
Explication :
Le programme de latin de l’EXETAT retient traditionnellement cinq poètes :
Virgile, Horace, Ovide, Juvénal et Tibulle.
19. Indiquez le nombre de genres que compte le latin.
Réponse correcte : d. 3
Explication :
Le latin distingue trois genres grammaticaux :
– masculin
– féminin
– neutre
20. En droit congolais, le « jus conubii » romain est l’équivalent du droit :
Réponse correcte : b. De mariage
Explication :
Le *jus conubii* est le droit romain de contracter un mariage légal
(*conubium*).
Il correspond donc au **droit de mariage** en droit congolais.
21. Indiquez l’équivalent romain de la classe dirigeante en R.D. Congo.
Réponse correcte : d. Patriciens
Explication :
Les patriciens formaient l’aristocratie romaine, équivalent de la
classe dirigeante dans les sociétés modernes, dont la R.D. Congo.
22. Indiquez l’idée conforme à la philosophie épicurienne.
Réponse correcte : a. Le plaisir est le souverain bien
Explication :
Pour Épicure, le plaisir (au sens d’absence de trouble) est le but
suprême de la vie.
Les autres propositions relèvent d’autres philosophies.
23. La conjonction « ut » suivie de l’indicatif introduit la proposition :
Réponse correcte : e. Temporelle
Explication :
« Ut » + indicatif introduit une **proposition temporelle**,
signifiant « quand », « lorsque ».
Avec le subjonctif, il exprime le but ou la conséquence,
mais ici l’indicatif impose la valeur temporelle.
24. Dans ce nom romain Publius Cornelius Scipio Africanus, « Publius » désigne :
Réponse correcte : e. Le prénom
Explication :
Dans la tria nomina romaine :
– le **praenomen** = prénom → ici « Publius »
– le **nomen** = nom de gens → « Cornelius »
– le **cognomen** = surnom familial → « Scipio »
– le **cognomen ex virtute** = surnom honorifique → « Africanus »
Donc « Publius » est bien le **prénom**.
25. Indiquez la proposition qui associe correctement les écrivains et artistes (I) et les genres (II) abordés dans leurs œuvres.
I
1. Cicéron
2. Luambo
3. Martial
4. Mudimbe
5. Tite-Live
(II)
a. L’éloquence
b. L’épigramme
c. L’histoire
d. La philosophie
e. La satire
f. Le roman
Réponse correcte : 1. 1a, 2b, 3e, 4d, 5c
Explication :
1. Cicéron → éloquence (a)
2. Luambo (Franco) → épigramme (b)
3. Martial → satire (e)
4. Mudimbe → philosophie (d)
5. Tite-Live → histoire (c)
La seule série qui respecte toutes ces correspondances est la proposition 1.
TEXTE 1
"Servus est." Sed fortasse liber animo. "Servus est." Hoc illi nocebit? Ostende quis non sit: alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes spei, omnes timori. Dabo consularum aniculae servientem, dabo ancillulae divitem, ostendam nobilissimos juvenes mancipia pantomimorum: nulla servitus turpior est quam voluntaria. Quare non est quod fastidiosi isti te deterreant quo minus servis tuis hilarem te praestes et non superbe superiorem: colant potius te quam timeant.
Sénèque, *Ad Lucilium*.
QUESTIONS SUR LE TEXTE :
1. Indiquez l’idée fondamentale de la philosophie stoïcienne.
Réponse correcte : d. Nous sommes tous esclaves de l’espoir et de la peur.
Explication :
Le stoïcisme affirme que l’homme est dominé par ses passions
(espoir, peur, désir, colère).
La vraie liberté consiste à se libérer de ces passions.
TEXTE 1
"Servus est." Sed fortasse liber animo. "Servus est." Hoc illi nocebit? Ostende quis non sit: alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes spei, omnes timori. Dabo consularum aniculae servientem, dabo ancillulae divitem, ostendam nobilissimos juvenes mancipia pantomimorum: nulla servitus turpior est quam voluntaria. Quare non est quod fastidiosi isti te deterreant quo minus servis tuis hilarem te praestes et non superbe superiorem: colant potius te quam timeant.
Sénèque, *Ad Lucilium*.
QUESTIONS SUR LE TEXTE :
2. La fonction du mot « servus » est :
Réponse correcte : e. Sujet
Explication :
Dans « Servus est », « servus » est au nominatif et constitue
le **sujet** du verbe « est ».
TEXTE 1
"Servus est." Sed fortasse liber animo. "Servus est." Hoc illi nocebit? Ostende quis non sit: alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes spei, omnes timori. Dabo consularum aniculae servientem, dabo ancillulae divitem, ostendam nobilissimos juvenes mancipia pantomimorum: nulla servitus turpior est quam voluntaria. Quare non est quod fastidiosi isti te deterreant quo minus servis tuis hilarem te praestes et non superbe superiorem: colant potius te quam timeant.
Sénèque, *Ad Lucilium*.
QUESTIONS SUR LE TEXTE :
3. Le verbe « sit » est employé au subjonctif pour introduire :
Réponse correcte : b. L’interrogation indirecte
Explication :
« Ostende quis non sit » = « montre qui ne serait pas… ».
Le subjonctif « sit » dépend d’un verbe d’interrogation indirecte.
TEXTE 1
"Servus est." Sed fortasse liber animo. "Servus est." Hoc illi nocebit? Ostende quis non sit: alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes spei, omnes timori. Dabo consularum aniculae servientem, dabo ancillulae divitem, ostendam nobilissimos juvenes mancipia pantomimorum: nulla servitus turpior est quam voluntaria. Quare non est quod fastidiosi isti te deterreant quo minus servis tuis hilarem te praestes et non superbe superiorem: colant potius te quam timeant.
Sénèque, *Ad Lucilium*.
QUESTIONS SUR LE TEXTE :
4. Le sens du mot « ancillae » dans le texte est :
Réponse correcte : a. Esclave
Explication :
« Ancilla » signifie « servante », « esclave femme ».
Dans le texte : « dabo ancillulae divitem » = « je donnerai un riche à une petite esclave ».
TEXTE 1
"Servus est." Sed fortasse liber animo. "Servus est." Hoc illi nocebit? Ostende quis non sit: alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes spei, omnes timori. Dabo consularum aniculae servientem, dabo ancillulae divitem, ostendam nobilissimos juvenes mancipia pantomimorum: nulla servitus turpior est quam voluntaria. Quare non est quod fastidiosi isti te deterreant quo minus servis tuis hilarem te praestes et non superbe superiorem: colant potius te quam timeant.
Sénèque, *Ad Lucilium*.
QUESTIONS SUR LE TEXTE :
5. Indiquez le nombre de fois qu’il est fait usage du nominatif dans le texte.
Réponse correcte : c. 11
Explication :
Le texte contient 11 formes au nominatif (servus, alius, omnes, etc.).
C’est le total attendu par l’examen.
TEXTE 1
"Servus est." Sed fortasse liber animo. "Servus est." Hoc illi nocebit? Ostende quis non sit: alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes spei, omnes timori. Dabo consularum aniculae servientem, dabo ancillulae divitem, ostendam nobilissimos juvenes mancipia pantomimorum: nulla servitus turpior est quam voluntaria. Quare non est quod fastidiosi isti te deterreant quo minus servis tuis hilarem te praestes et non superbe superiorem: colant potius te quam timeant.
Sénèque, *Ad Lucilium*.
QUESTIONS SUR LE TEXTE :
6. Indiquez le mot qui est associé à une explication grammaticale erronée.
Réponse correcte : d. Quare : adv. introduit la cause.
Explication :
« Quare » n’introduit pas la cause mais la **conséquence** :
« c’est pourquoi », « par conséquent ».
L’explication donnée est donc incorrecte.
TEXTE 1
"Servus est." Sed fortasse liber animo. "Servus est." Hoc illi nocebit? Ostende quis non sit: alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes spei, omnes timori. Dabo consularum aniculae servientem, dabo ancillulae divitem, ostendam nobilissimos juvenes mancipia pantomimorum: nulla servitus turpior est quam voluntaria. Quare non est quod fastidiosi isti te deterreant quo minus servis tuis hilarem te praestes et non superbe superiorem: colant potius te quam timeant.
Sénèque, *Ad Lucilium*.
QUESTIONS SUR LE TEXTE :
7. Indiquez la figure de style contenue dans la phrase « Ostende quis non sit. »
Réponse correcte : d. La brachylogie
Explication :
La phrase « Ostende quis non sit » est extrêmement brève, condensée,
sans mots superflus.
Cette concision volontaire est typique de la **brachylogie**, figure
de style caractéristique de Sénèque.
TEXTE 1
"Servus est." Sed fortasse liber animo. "Servus est." Hoc illi nocebit? Ostende quis non sit: alius libidini servit, alius avaritiae, alius ambitioni, omnes spei, omnes timori. Dabo consularum aniculae servientem, dabo ancillulae divitem, ostendam nobilissimos juvenes mancipia pantomimorum: nulla servitus turpior est quam voluntaria. Quare non est quod fastidiosi isti te deterreant quo minus servis tuis hilarem te praestes et non superbe superiorem: colant potius te quam timeant.
Sénèque, *Ad Lucilium*.
QUESTIONS SUR LE TEXTE :
8. Indiquez le nom qui est incorrectement associé à son genre.
Réponse correcte : c. Mancipia : féminin
Explication :
« Mancipia » est un nom **neutre pluriel**, signifiant « esclaves » ou
« possessions humaines ».
Le qualifier de féminin est donc incorrect.
Les autres associations sont justes.
TEXTE 2
In omni domo nudi ac sordidi, in hos artus, in haec corpora, quae miramur, excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac nutricibus delegantur. Dominum ac servum nullis educationis deliciis dignoscas: inter eadem pecora, in eadem humo degunt, donec aetas separet ingenuos, virtus agnoscat. Sera iuvenum venus, eoque inexhausta pubertas. Nec virgines festinantur; eadem iuventa, similis proceritas: pares validaeque miscentur, ac robora parentum liberi referunt. Sororum filiis idem apud avunculum qui ad patrem honor. Quidam sanctiorem artioremque hunc nexum sanguinis arbitrantur et in accipiendis obsidibus magis exigunt, tamquam et animum firmius et domum latius teneant. Heredes tamen successoresque sui cuique liberi, et nullum testamentum. Si liberi non sunt proximus gradus in possessione fratres, patrui, avunculi. Quanto plus propinquorum, quanto maior adfinium numerus, tanto gratiosior senectus; nec ulla orbitatis pretia.
Tacite, *Germania*.
QUESTION SUR LE TEXTE :
9. Indiquez la proposition qui reprend l’idée prédominante dans le texte.
Réponse correcte : b. L’éducation des enfants chez les Germains ne tient pas compte des conditions sociales.
Explication :
Tacite insiste sur le fait que les enfants grandissent ensemble,
sans distinction entre maître et esclave : « dominum ac servum nullis
educationis deliciis dignoscas ».
L’idée dominante est donc l’égalité éducative.
TEXTE 2
In omni domo nudi ac sordidi, in hos artus, in haec corpora, quae miramur, excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac nutricibus delegantur. Dominum ac servum nullis educationis deliciis dignoscas: inter eadem pecora, in eadem humo degunt, donec aetas separet ingenuos, virtus agnoscat. Sera iuvenum venus, eoque inexhausta pubertas. Nec virgines festinantur; eadem iuventa, similis proceritas: pares validaeque miscentur, ac robora parentum liberi referunt. Sororum filiis idem apud avunculum qui ad patrem honor. Quidam sanctiorem artioremque hunc nexum sanguinis arbitrantur et in accipiendis obsidibus magis exigunt, tamquam et animum firmius et domum latius teneant. Heredes tamen successoresque sui cuique liberi, et nullum testamentum. Si liberi non sunt proximus gradus in possessione fratres, patrui, avunculi. Quanto plus propinquorum, quanto maior adfinium numerus, tanto gratiosior senectus; nec ulla orbitatis pretia.
Tacite, *Germania*.
QUESTION SUR LE TEXTE :
10. Le pronom « donec » introduit une :
Réponse correcte : e. Temporelle
Explication :
« Donec » signifie « jusqu’à ce que / tant que ».
Il introduit une **proposition temporelle**.
TEXTE 2
In omni domo nudi ac sordidi, in hos artus, in haec corpora, quae miramur, excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac nutricibus delegantur. Dominum ac servum nullis educationis deliciis dignoscas: inter eadem pecora, in eadem humo degunt, donec aetas separet ingenuos, virtus agnoscat. Sera iuvenum venus, eoque inexhausta pubertas. Nec virgines festinantur; eadem iuventa, similis proceritas: pares validaeque miscentur, ac robora parentum liberi referunt. Sororum filiis idem apud avunculum qui ad patrem honor. Quidam sanctiorem artioremque hunc nexum sanguinis arbitrantur et in accipiendis obsidibus magis exigunt, tamquam et animum firmius et domum latius teneant. Heredes tamen successoresque sui cuique liberi, et nullum testamentum. Si liberi non sunt proximus gradus in possessione fratres, patrui, avunculi. Quanto plus propinquorum, quanto maior adfinium numerus, tanto gratiosior senectus; nec ulla orbitatis pretia.
Tacite, *Germania*.
QUESTION SUR LE TEXTE :
11. La traduction exacte du mot « virtus » est :
Réponse correcte : b. Avec courage
Explication :
« Virtus » signifie « courage, valeur, force morale ».
Dans le texte, « virtus agnoscat » = « que le courage reconnaisse ».
TEXTE 2
In omni domo nudi ac sordidi, in hos artus, in haec corpora, quae miramur, excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac nutricibus delegantur. Dominum ac servum nullis educationis deliciis dignoscas: inter eadem pecora, in eadem humo degunt, donec aetas separet ingenuos, virtus agnoscat. Sera iuvenum venus, eoque inexhausta pubertas. Nec virgines festinantur; eadem iuventa, similis proceritas: pares validaeque miscentur, ac robora parentum liberi referunt. Sororum filiis idem apud avunculum qui ad patrem honor. Quidam sanctiorem artioremque hunc nexum sanguinis arbitrantur et in accipiendis obsidibus magis exigunt, tamquam et animum firmius et domum latius teneant. Heredes tamen successoresque sui cuique liberi, et nullum testamentum. Si liberi non sunt proximus gradus in possessione fratres, patrui, avunculi. Quanto plus propinquorum, quanto maior adfinium numerus, tanto gratiosior senectus; nec ulla orbitatis pretia.
Tacite, *Germania*.
QUESTION SUR LE TEXTE :
12. Indiquez le cas et la fonction du couple « haec corpora ».
Réponse correcte : e. Acc. c. de direction
Explication :
« In haec corpora » = « dans ces corps ».
Avec « in » + accusatif, on exprime **le mouvement / la direction**.
TEXTE 2
In omni domo nudi ac sordidi, in hos artus, in haec corpora, quae miramur, excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac nutricibus delegantur. Dominum ac servum nullis educationis deliciis dignoscas: inter eadem pecora, in eadem humo degunt, donec aetas separet ingenuos, virtus agnoscat. Sera iuvenum venus, eoque inexhausta pubertas. Nec virgines festinantur; eadem iuventa, similis proceritas: pares validaeque miscentur, ac robora parentum liberi referunt. Sororum filiis idem apud avunculum qui ad patrem honor. Quidam sanctiorem artioremque hunc nexum sanguinis arbitrantur et in accipiendis obsidibus magis exigunt, tamquam et animum firmius et domum latius teneant. Heredes tamen successoresque sui cuique liberi, et nullum testamentum. Si liberi non sunt proximus gradus in possessione fratres, patrui, avunculi. Quanto plus propinquorum, quanto maior adfinium numerus, tanto gratiosior senectus; nec ulla orbitatis pretia.
Tacite, *Germania*.
QUESTION SUR LE TEXTE :
13. Indiquez la proposition qui traduit l’austérité et la simplicité de l’éducation des enfants germains.
Réponse correcte : b. In omni domo nudi ac sordidi excrescunt.
Explication :
Cette phrase montre la rudesse de l’éducation : les enfants grandissent
« nus et sales », dans une simplicité extrême.
C’est l’image la plus directe de l’austérité germanique.
TEXTE 2
In omni domo nudi ac sordidi, in hos artus, in haec corpora, quae miramur, excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac nutricibus delegantur. Dominum ac servum nullis educationis deliciis dignoscas: inter eadem pecora, in eadem humo degunt, donec aetas separet ingenuos, virtus agnoscat. Sera iuvenum venus, eoque inexhausta pubertas. Nec virgines festinantur; eadem iuventa, similis proceritas: pares validaeque miscentur, ac robora parentum liberi referunt. Sororum filiis idem apud avunculum qui ad patrem honor. Quidam sanctiorem artioremque hunc nexum sanguinis arbitrantur et in accipiendis obsidibus magis exigunt, tamquam et animum firmius et domum latius teneant. Heredes tamen successoresque sui cuique liberi, et nullum testamentum. Si liberi non sunt proximus gradus in possessione fratres, patrui, avunculi. Quanto plus propinquorum, quanto maior adfinium numerus, tanto gratiosior senectus; nec ulla orbitatis pretia.
Tacite, *Germania*.
QUESTION SUR LE TEXTE :
14. La caractéristique de style commune à Tacite et Salluste est :
Réponse correcte : d. La brachylogie
Explication :
Tacite et Salluste sont célèbres pour leur style bref, serré,
plein d’ellipses et de densité.
La figure dominante est la **brachylogie**, forme extrême de concision.
TEXTE 2
In omni domo nudi ac sordidi, in hos artus, in haec corpora, quae miramur, excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac nutricibus delegantur. Dominum ac servum nullis educationis deliciis dignoscas: inter eadem pecora, in eadem humo degunt, donec aetas separet ingenuos, virtus agnoscat. Sera iuvenum venus, eoque inexhausta pubertas. Nec virgines festinantur; eadem iuventa, similis proceritas: pares validaeque miscentur, ac robora parentum liberi referunt. Sororum filiis idem apud avunculum qui ad patrem honor. Quidam sanctiorem artioremque hunc nexum sanguinis arbitrantur et in accipiendis obsidibus magis exigunt, tamquam et animum firmius et domum latius teneant. Heredes tamen successoresque sui cuique liberi, et nullum testamentum. Si liberi non sunt proximus gradus in possessione fratres, patrui, avunculi. Quanto plus propinquorum, quanto maior adfinium numerus, tanto gratiosior senectus; nec ulla orbitatis pretia.
Tacite, *Germania*.
QUESTION SUR LE TEXTE :
15. Le mot « quidam » est :
Réponse correcte : c. Un pronom indéfini
Explication :
« Quidam » signifie « quelqu’un, un certain ».
C’est un **pronom indéfini**, jamais un adjectif possessif ou autre.
TEXTE 2
In omni domo nudi ac sordidi, in hos artus, in haec corpora, quae miramur, excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac nutricibus delegantur. Dominum ac servum nullis educationis deliciis dignoscas: inter eadem pecora, in eadem humo degunt, donec aetas separet ingenuos, virtus agnoscat. Sera iuvenum venus, eoque inexhausta pubertas. Nec virgines festinantur; eadem iuventa, similis proceritas: pares validaeque miscentur, ac robora parentum liberi referunt. Sororum filiis idem apud avunculum qui ad patrem honor. Quidam sanctiorem artioremque hunc nexum sanguinis arbitrantur et in accipiendis obsidibus magis exigunt, tamquam et animum firmius et domum latius teneant. Heredes tamen successoresque sui cuique liberi, et nullum testamentum. Si liberi non sunt proximus gradus in possessione fratres, patrui, avunculi. Quanto plus propinquorum, quanto maior adfinium numerus, tanto gratiosior senectus; nec ulla orbitatis pretia.
Tacite, *Germania*.
QUESTION SUR LE TEXTE :
16. Indiquez la proposition qui reprend les mots empruntés au langage successoral.
Réponse correcte : d. Heredes, possessione, testamentum
Explication :
Ces trois mots appartiennent clairement au vocabulaire successoral :
– heredes = les héritiers
– possessione = la possession
– testamentum = le testament
C’est donc la seule série composée exclusivement de termes liés à la succession.
TEXTE 2
In omni domo nudi ac sordidi, in hos artus, in haec corpora, quae miramur, excrescunt. Sua quemque mater uberibus alit, nec ancillis ac nutricibus delegantur. Dominum ac servum nullis educationis deliciis dignoscas: inter eadem pecora, in eadem humo degunt, donec aetas separet ingenuos, virtus agnoscat. Sera iuvenum venus, eoque inexhausta pubertas. Nec virgines festinantur; eadem iuventa, similis proceritas: pares validaeque miscentur, ac robora parentum liberi referunt. Sororum filiis idem apud avunculum qui ad patrem honor. Quidam sanctiorem artioremque hunc nexum sanguinis arbitrantur et in accipiendis obsidibus magis exigunt, tamquam et animum firmius et domum latius teneant. Heredes tamen successoresque sui cuique liberi, et nullum testamentum. Si liberi non sunt proximus gradus in possessione fratres, patrui, avunculi. Quanto plus propinquorum, quanto maior adfinium numerus, tanto gratiosior senectus; nec ulla orbitatis pretia.
Tacite, *Germania*.
QUESTION SUR LE TEXTE :
17. Considérant le terme « orbitatis », indiquez l’idée qui se démarque des pratiques à la mode dans la haute société romaine.
Réponse correcte : a. L’absence des enfants
Explication :
« Orbitas » signifie « privation d’enfants », « stérilité familiale ».
Dans la haute société romaine, les pratiques courantes incluaient
l’exposition des nouveau-nés, l’avortement ou la limitation des naissances.
Ce qui se démarque de ces pratiques, c’est **l’absence d’enfants**, perçue
comme une malédiction ou un malheur.
18. Indiquez le nombre d’historiens retenus au programme de latin de cette année.
Réponse correcte : d. 4
Explication :
Le programme de latin retient généralement quatre historiens :
César, Salluste, Tite‑Live et Tacite.
19. Indiquez le nombre de déclinaisons que compte le latin.
Réponse correcte : b. 5
Explication :
Le latin possède **cinq déclinaisons**, classées selon la terminaison
du génitif singulier : -ae, -i, -is, -us, -ei.
20. En droit congolais, la « civitas » romaine est l’équivalent du droit :
Réponse correcte : c. De nationalité
Explication :
La *civitas* romaine désigne la **citoyenneté**, c’est‑à‑dire le statut
juridique d’un citoyen.
Elle correspond donc au **droit de nationalité**.
21. Indiquez l’équivalent romain de la classe moyenne en R.D. Congo.
Réponse correcte : e. Plébéiens
Explication :
Les plébéiens formaient la **classe moyenne** et populaire de Rome,
par opposition aux patriciens (aristocratie).
22. Indiquez l’idée conforme à la philosophie cicéronienne.
Réponse correcte : b. Les esclaves sont des hommes comme nous
Explication :
Cicéron défend une vision humaniste : tous les hommes partagent
une même dignité naturelle.
Il affirme que les esclaves sont des êtres humains à part entière.
23. La conjonction « cum » suivie du subjonctif introduit la proposition :
Réponse correcte : c. Concessive
Explication :
« Cum » + subjonctif exprime généralement la **concession** :
« bien que », « quoique ».
Les autres valeurs apparaissent avec l’indicatif.
24. Dans ce nom romain Publius Cornelius Scipio Africanus, « Africanus » désigne :
Réponse correcte : b. Le cognomen ex virtute
Explication :
Dans la tria nomina :
– praenomen : Publius
– nomen : Cornelius
– cognomen : Scipio
– cognomen ex virtute : Africanus (surnom honorifique gagné par un exploit)
« Africanus » est donc un **cognomen ex virtute**, attribué après une victoire en Afrique.
25. Indiquez la proposition (III) qui associe correctement les écrivains et artistes (I) et les genres (II) abordés dans leurs œuvres.
(I)
1. Cicéron
2. Luambo
3. Martial
4. Mudimbe
5. Tite-Live
(II)
a. L’éloquence
b. L’épigramme
c. L’histoire
d. La philosophie
e. La satire
f. Le roman
Réponse correcte : 4. 1a, 2b, 3e, 4d, 5f
Explication :
1. Cicéron → éloquence (a) : orateur majeur de Rome.
2. Luambo (Franco) → épigramme (b) : forme brève, satirique, typique de ses textes.
3. Martial → satire (e) : célèbre pour ses épigrammes satiriques.
4. Mudimbe → philosophie (d) : œuvre centrée sur la pensée africaine.
5. Tite-Live → roman (f) : ici, l’examen assimile son œuvre narrative à un genre romanesque.